Travajet e ikjes

Pothuajse pesëmbëdhjetë vjet kanë kaluar tashmë që nga ekzodet e mëdha të shqiptarëve drejt Italisë të vitit 1991 dhe gjithnjë pyetjes se përse u dyndëm ashtu brigjeve të vendit fqinj nuk ia gjejmë dot një përgjigje që të na qetësojë. Ose më mirë, aq shumë përgjigje na sillen rrotull, sa nuk mund t'i besojmë plotësisht asnjërës. Por tanimë rrjedha e viteve mund të ndihmojë për të paktën një ripeshim të arsyeve, përtej emocioneve të rastit ose shterpësisë akademike; përtej analogjisë, krahasimeve biblike dhe antropologjisë së birrarive. Vetë të dyndurit e asaj kohe e kërkojnë një përgjigje - ose qindra mijëra shqiptarët që morën në zotërim kalatat më parë të portit të Durrësit e më vonë të Barit, për t'u shpërndarë pastaj si refugjatë kampeve, mbyllur si bagëtia vathëve të stadiumeve, gënjyer e kthyer në atdhe me dredhi levantine. E kam fjalën për të gjithë ata që jetën e tyre të sotme, për mirë a për keq, për kob a për hajër, ia detyrojnë momentit fatal kur e prenë mendjen për të ikur, për ta lënë vendin, për t'i larë hesapet me të shkuarën, për t'u ndarë nga kujtimet, për të braktisur të djeshmen. Djem të rinj të pakategorizueshëm, familje me fëmijë të vegjël qaramanë, fise të tëra vëllezërish me prindët pleq ngarkuar në kurriz, ish të dënuar politikë me libra nën sqetull, mësues fshati e poetë të provincës, hajdutë xhepash, pilotë nëndetësesh, violoncelistë, dezertorë të ushtrisë, agjentë të sigurimit të shtetit, minatorë, çifte adulterësh, vajza me barrë, jevgj me orkestra, njerëz të sapodalë nga burgjet dhe nga spitalet dhe nga shkollat korrektuese, fytyra, sy të çakërritur, dhëmbë herë të bardhë e herë të prishur, erëra të rënda, uri, etje, jashtëqitje, ofshama, kllapi. As mund të harrohen, as mund të pastrohen lehtë nga kozmetika e mëpasme e mediave, shtrembërimet e rastit, narrativizimet, orvatjet për të vendosur rregull në kaosin primordial të zhvendosjes, teoritë e komplotit, teoritë e panikut, epika e ringjallur e racës, racizmit dhe kërcënimit racial. Kujtimet që na kanë mbetur sot nga ato ditë gri të marsit 1991, e më pas nga të tjerat ditë, njëlloj gri, të gushtit të po atij viti, janë tanimë të përziera me shpjegimet që u kemi dhënë dyndjeve ne vetë, ose të tjera elaborime që kemi dëgjuar prej të tjerëve, ekspertëve, specialistëve, profesorëve të katedrave, politikanëve televizivë. E megjithatë, herë pas here e kapim veten në mendime, për të deshifruar enigmën e vullnetit të atëhershëm. Pse ikëm?
Totalitarizmi, shtypja e pamëshirshme, persekutimi politik, papunësia, varfëria e përgjithshme, kriza ekonomike, mbyllja e industrive, mungesa e dritës dhe ujit të pijshëm, ndjenja e përgjithshme e braktisjes dhe e alivanisë sociale, parandjenja e një katastrofe iminente, perceptimi i përmbysjeve politike si kataklizma, prishja e rendit të sendeve, thërmimi i autoritetit politiko-patriarkal, zhdukja e shtetit nga horizonti i perceptimit - të gjitha këto arsye janë sjellë shpesh dhe me të drejtë si faktorët që e precipituan ikjen, duke i shtyrë shqiptarët pandalshëm drejt ultësirave bregdetare dhe porteve, në kërkim të një anijeje të rastit për t'u bartur tutje. Njëlloj sikurse është folur, po aq me të drejtë, për mitin e Perëndimit të ushqyer nga radioja dhe televizioni italian, reklamat shumëngjyrëshe, mallrat që arrinin t'i depërtonin barrierat politike, shampot dhe karamelet, kapëset e flokëve dhe pantoflat, magnetofonët dhe brisqet plastike të rrojes, kanoçet e "Fanta"s dhe çakmakët transparentë; atë mit njëlloj të harlisur nga mbyllja e përgjithshme, telat me gjemba, kufijtë e ruajtur me prozhektorë dhe me qen, ndëshkimi i rëndë penal i "krimit" të arratisjes, demonizimi i atyre pak të huajve gjatovina që u merrte koka erë të vizitonin Shqipërinë e të ecnin turfullues rrugëve të Tiranës duke lënë pas vrragën tunduese të parfumeve të padeshifrueshme. Për shumëkënd ikja masive e shqiptarëve prej Shqipërie, gjatë vitit 1991, ishte rezultat i kombinimit fatal të torturës së tik-takut të ekzistencës së përditshme me forcën e dëshirës për transhendencë të menjëhershme.
Por ka edhe më. "Partire è un po' morire", thonë italianët; dhe nga kjo pikëpamje ekzodet e asaj kohe ishin edhe inskenim gjigant i një vetëvrasjeje kolektive; i ngjashëm me çka tentojnë ndonjëherë aq enigmatikisht balenat, kur e lëshojnë veten shakull brigjeve të shkreta të Kanadasë ose të Argjentinës. Kjo sepse në shpirtin e munduar të shqiptarit të atëhershëm, kulti i fshehtë i vdekjes mbahej i gjallë edhe duke u organizuar rreth ritualit njëlloj të fshehtë të arratisjes, pavarësisht nga sa hermetikisht mbyllej Shqipëria duke i përsosur sistemet e sinjalizimit elektronik të paranojës totalitare, telat me gjemba të cilësisë së lartë, prozhektorët milionaqirinjsh, motobarkat mitraluese të shpejta si rrufeja, kufitarët syshqiponjë të përzgjedhur nga komisione të rrepta okulistësh, qentë njëlloj sypafjetur e me nofulla aq të partishme. Arratisja vetë përfytyrohej si dalje e plotë nga universi, ose tejbartje e jetesës drejt një përmase të paarritshme; pse kurrfarë shprese nuk mbetej për një ribashkim në të ardhmen, ose një mundësi për ta riparuar njëfarësoj ndarjen e për ta mjekuar disesi mallin. Megjithatë, cili prej nesh nuk ka menduar ndonjëherë për arratisje i ndodhur përballë detit ose edhe më keq, i ballafaquar me siluetën pothuaj surreale të një ishulli a mali të tjetërkujt, madje edhe thjesht me dritat e largëta të një qyteti të huaj? Vallë nuk është kjo shprehje e dëshirës njerëzore aq të natyrshme për ta shpërthyer një derë të mbyllur, ose për t'i këputur vargonjtë; ose edhe vetëm e dyshimit se kjo mbyllje, ky izolim, kjo burgosje tradhtonte dëshirën, sado subliminale e të pavetëdijshme, për fluturim? Rrëfenjat e ikjeve të suksesshme, natën me not trupin lyer me graso ose dhjamë në errësirë mes për mes thikave të prozhektorëve ose ditën mes për mes suferinës shiut stuhisë ortekëve ujqve, njëlloj si legjendat e dikurshme për sprova heronjsh të pamundshëm, qarkullonin gojë më gojë së bashku me lajmet e zërat e zhurmat për trupa gjetur gërxheve tërhequr zvarrë me kuaj fshatrave ose ngrirë në borë ose mbytur e ngrënë prej peshqve peshkaqenve qenve. Një liri e paguar kaq shtrenjtë doemos do ta meritonte sakrificën supreme.
Natyrisht, dyndjet e vitit 1991 nuk e kishin këtë rrezikshmëri; pse shteti në atë kohë kishte bërë harakiri dhe nuk po ia dilte dot as të mbante bashkë rropullitë që i derdheshin varg nga barku i çarë; mirëpo hija e rëndë i kishte mbetur, të paktën në psikologjinë kolektive të të munduarve të djeshëm. Hordhitë e papërmbajtura të refugjatëve, në portet e Durrësit apo të Barit, kacavarur anijeve për t'ua hipur ose sipas rastit, për t'ua zbritur, po e shkruanin gjeografinë e zhvendosjes dita-ditës, improvizueshëm, me intuitën që të jep dëshpërimi. Sepse ai ekzod nuk ishte një lëvizje e rëndomtë mërgimtarësh në kërkim të një jete më të mirë; as mund të inkuadrohet kënaqshëm në tablonë dinamike të demografizmit evropian të fundshekullit XX, pavarësisht nga të gjithë ata gazetarë, komentatorë dhe llafazanë që vrapuan ta paraqitin si metaforë fatale të çfarë e priste Perëndimin prej Lindjes, pas shembjes entuziaste të Murit të Berlinit. Shqiptarët e nisnin udhëtimin të vetëm ose në grupe të vogla, bashkuar rreth dëshirës për ikje ose shkëputje ose çrrënjosje të krejtësishme; por përfundonin brigjeve përkundruall si atome të çakërdisura të një turme pothuajse primordiale, pothuajse kërcënuese. Mediat italiane e vunë re këtë menjëherë, dhe e patën patjetër më të lehtë t'i flisnin publikut italian për rrezikun që sillte me vete kjo turmë "zbatharakësh" në portat e Oksidentit, sesa të shpjegonin rrezikun të cilit kjo turmë mendonte se po i largohej përfundimisht. Që prej Luftës së Dytë Botërore, shqiptarë dhe italianë kurrë nuk kishin qenë aq afër njëri-tjetrit si popuj; por edhe vizionet dhe botëvështrimet kurrë nuk i kishin pasur më të ndryshme.
Analistët e ekzodit të vitit 1991 përmendin tani rregullisht precedentin historik të pesë-gjashtë shekujve më parë, kur komunitete të tëra arbëreshësh, për arsye që mbeten për t'u shkoqitur, u zhvendosën nga Arbëria e atëhershme për t'u vendosur në Jug të Italisë e anembanë Greqisë, ku jetojnë edhe sot e kësaj dite. Mitografia jonë rilindëse e sidomos neorilindëse atë dyndje e ka shpjeguar rregullisht me nevojën e të ikurve për t'i shpëtuar "qenit turk", ose vendosmërinë e aristokracisë së krishterë për të mos jetuar nën zgjedhën otomane. Të tjerë autorë, mes të cilëve frëngu Ducellier, ngulimet arbëreshe në Itali e arbërore në Greqi i shohin më shumë si rezultat krizash ekonomike, ose shpërthimesh demografike. Një historian gjerman, Stadtmüller, deri edhe vetë etnogjenezën arbërore e kërkonte në shpërthimin demografik të një popullate dikur të ngujuar në pllajat e zonës së Matit e të Mirditës. Ngujim, rritje eksponenciale e popullsisë, shpërthim katastrofal në viset përreth - një rregullsi e tillë e dyndjes si formë ekzistence gjatë një krize sociale ndeshet pothuajse rëndom në historinë e shqiptarëve në Ballkan; edhe pse përfshirja e tyre në perandorinë bizantine më parë dhe otomane më pas ua lehtësoi doemos zhvendosjen e lirë, pushtimin e hapësirave, ose dominimin pa kushte të gjeografisë si rrallëtjetër popull në Ballkan dhe në Evropë. Kufij të tillë artificialë, si ato të vitit 1913 e të Pasluftës I Botërore; por sidomos shndërrimi i gjeografisë në burg prej regjimit komunist pas Luftës II Botërore, ishin vetvetiu në kundërvënie, flagrante e të papranueshme, me logjikën e historisë. Simbolikisht, vulosja e kufijve ishte goditje e rëndë që i bëhej shqiptarit; në atë masë që fyerja e traditës nomadike kombinohej me pamundësinë për t'u ngushëlluar me hapësira perandorish të gjithfarshme. Kjo e ushqeu në vite dëshirën për dalje, ikje, largim, lënie, arratisje; madje edhe në shpërpjesëtim me masën e mirëfilltë të vuajtjes dhe përfytyrimin çfarëdo për universin "përtej"; duke e selitur atë dëshirë deri në atë shkallë sa, me heqjen e barrierave dhe ndryshkjen e thërmimin e vargonjve, të merrte në kontroll vullnetin e qindra mijërave.
Megjithatë, barrierat janë hequr edhe tjetërkund në Evropë; vargonjtë janë ndryshkur edhe në të tjera klima, ndoshta edhe më të rënda se të Shqipërisë; por ekzode të tilla nuk kanë ndodhur, madje edhe kur brigjet dhe toka e premtuar kanë qenë aq afër sa Italia Shqipërisë. Këtu argumentet që e shpjegojnë dobësinë intrinseke të lidhjeve midis shqiptarit dhe tokës shqiptare me natyrën në thelb shtegtare, mërguese, zhvendosëse të kulturës shqiptare në shekuj vetëm sa e mbyllin debatin, por pa i dhënë zgjidhje. Në të vërtetë, Shqipëria që lanë pas vetes të ikurit e vitit 1991 nuk ishte "atdhe" në kuptimin tradicional të fjalës, as tokë e perceptuar si shtrat ku i lëshonin rrënjët individët, familjet e komunitetet. Gjysmë shekulli totalitarizëm, pesëdhjetë vjet të një politike ekonomike vetëvrasëse të shndërrimit të pronës private në pronë shtetërore, nëpërmjet shpronësimit, shtetëzimit, shoqërizimit, nacionalizimit, sekuestrimit, kolektivizimit, kooperativizimit, tufëzimit, por edhe të jetërsimit të plotë të pronës publike nga publiku, mjaftuan për ta shndërruar Shqipërinë në një truall të askujt, të administruar vetëm nga çizmja vertikale e shtetit. Pesë dekada me radhë megafonët e palodhur të regjimit u shpjeguan shqiptarëve se socializmi që ndërtohej aq unikalisht në Shqipëri konsistonte, në thelb, në dorëzimin ritual kuçedrës shtet të gjithçkaje materiale që kishte të bënte me tokën, plëngun, shtëpitë, oborret, lopët, kamionët, karrocat, deri edhe karriket me rrota të ulokëve; në kuptimin që shteti vetë, i hipertrofizuar deri në shëmti, po shfaqej para së gjithash si gjeografi, duke përshëndetur nga shpatet e maleve me fjalët "Parti-Enver", nga arat e punuara dhe plantacionet që prodhonin për eksport, nga oxhakët aq të kremtuar të industrive të rënda të kromit e të çelikut strategjik, nga frëngjitë e ftohta të bunkerëve në pejzazhet bregdetare, nga ndërtesat e bardha eksperimetale të komiteteve të Partisë në rrethe, nga statujat e udhëheqësit në bronx shesheve, nga emrat qesharakë të rrugëve e rrugicave. Shqipëria e fundviteve 80 ishte tanimë nginjur e mbytur në sekrecionet e shtetit kutërbues e nekrotik të Ramiz Alisë. Qindra mijërat e shqiptarëve që shpasaportizuan vetveten për t'u zhvendosur pastaj drejt Italisë e Greqisë gjatë kolapsit të përgjithshëm të institucioneve ndoshta largoheshin nga e shkuara e tyre, fëminia, të afërmit, familiariteti prej qelie burgu, qielli i kaltër parë përmes një dritareje me hekura; por nuk mund të thuhet se largoheshin prej Shqipërisë, as se po braktisnin një atdhe që nuk ekzistonte kurrkund, përveçse poezive të librave të këndimit të fillores.
Pesëmbëdhjet vjet pothuajse kanë kaluar që prej asaj kohe kur Shqipëria e prezantoi veten në Evropë si një lloj kundërvrime të zezë, ose rrugëhyrje të kaosit në mjedisin gjeometrikisht aq të rregulluar të galaktikës perëndimore. Të ripërmasuar, historinë e incidenteve të ikjes e pamë të përsëritej në vite sipas formash të larmishme: trafiku i klandestinëve dhe i prostitutave, gomonet, tregtia e vizave. Me shtimin e kontakteve njerëzore, miti i Evropës si tokë e premtuar erdhi duke e humbur energjinë vetëriparuese, në një kohë që Shqipëria vetë filloi t'i shkundë prej shpinës mbetjet e epokës totalitare, për t'u rikthyer në atdhe të ëmbël të shqiptarëve: të rinj dhe të vjetër, të ikur dhe të ardhur, të kthyer dhe të arratisur rishtas. Megjithatë, kujtimi i vitit fatal 1991 na ka mbijetuar neve të ikurve, para së gjithash, në trajta të një ankthi të lehtë pamundësie për t'u ngulitur e hedhur rrënjë kudo, ose të perceptimit të vetes në një limbo midis dy botësh ku njëlloj nuk po pranohemi plotësisht. Duke u përpjekur të kuptojmë e të shpjegojmë shkaqet e ikjes së atëhershme, të gjithë shpresojmë se do të mund t'i afrohemi, sado pak, zgjidhjes së krizës ekzistenciale që në një mënyrë ose në një tjetër gjithnjë e shoqëron brezin e parë të të ikurve - megjithëse kjo është edhe dhimbja e Shqipërisë vetë që, si edhe herë të tjera, reagoi ndaj krizës duke u shpërhapur në gjeografi. Vetëm se në dallim nga të tjera dyndje e zhvendosje popullsish shqiptare në të shkuarën, kjo e tanishmja ende nuk e ka shteruar momentin e vet qendërikës; prandaj edhe çdo orvatje për shpjegimin e saj, qëmtimin e arsyeve dhe motiveve, inkuadrimin e saj në zhvillime politike të përbotshme, nuk mund të mbetet jashtë të njëjtit proces historik shqiptar post-totalitar, i të cilit jemi të gjithë njëkohësisht aktorë, spektatorë dhe kritikë.
Ardian Vehbiu

Bota Shqiptare - Gazeta e shqiptarëve në Itali