Qousque tandem...

Lajmi i Ministrisë së Jashtme Shqiptare mbi largimin e afërt të ambasadorit tonë në Romë, Pëllumb Xhufi, për "arsye personale" të turbullon mendimet, veçanërisht për motivin e zgjedhur: ndër më të vjetrit e të padeshifrueshmit kur është fjala për të dhënë fare pak/aspak shpjegime. Kjo në dukje, sepse në fakt e sidomos për kë ka patur rastin të rrahë korridore dikasteresh, nuk paraqitet i vështirë leximi midis rreshtave i të tjera të vërtetave të hidhura e të dhimbshme, për fat të keq ende të pranishme e të ngjashme me ato të shumë viteve të kaluara.
Nuk është fjala këtu për t'u fosilizuar mbi një transferim të rëndomtë e rutinë, as për të mbështetur në këto çaste mikun e çmuar e kolegun e respektuar Xhufi, mbasi për karakterin e tij të lartë kishte për të qenë një gjest i hedhur dëm. Çështja është më delikate dhe ka të bëjë me një shqetësim madhor: binomi institucione-intelektualë.
Kujtoj, shumë vite të shkuara, kur ende rronim nën diktaturë, një artikull në "Zërin e popullit" të Ylli Popës me titullin kuptimplotë: "Në kërkim të kohës së humbur". Efektet tronditëse dhe mesazhet e pafundme që çliroi patën qenë përtej çdo imagjinate, si të ishte fjala për një broshurë shpirtërore që me urtësi lajmëronte nën një frymë thuajse biblike fundin e një të keqeje të madhe dhe tregonte në të njëjtën kohë kush do të duhej ta merrte në dorë e ta çonte përpara shpresën e një populli. Sinteza ishte e qartë: intelektuali i ndershëm, i devotshëm, me ide të kthjellta, mentalitet të hapur dhe përgatitje të lartë, larg çdo paragjykimi. Ishte prova e padyshimtë se Shqipërisë së varfër dhe të terrorizuar nuk i mungonte ky profil intelektuali.
Por, si në dy anët e një medaljeje, nuk i mungonte as ai tjetri, intelektuali mediokër apo i improvisuar, që do t'i bënte karshillëk të parit, si një bar i keq që rritet sa hap e mbyll sytë, i imunizuar e i mimetizuar në çfarëdo rrethane, në gjendje të mbijetojë e të dominojë. I pari ishte me karakter, i përmbajtur e delikat, i dyti pa skrupuj, agresiv e arrogant. Në këtë ndeshje titanike harxhet do t'i paguante i pari. I sulmuar, denigruar, mënjanuar, deri dhe i fyer, flakej/vetëflakej sistematikisht në orbitën e harresës dhe shtyhej në kufijtë e humbëtirës, ndërsa në tavolinat e pleqërimt dhe të marrjes së vendimeve trashte rrënjët figura e mediokrit.
Dhe në të vërtetë është ky tip intelektuali që përgjithësisht u vetëvendos në qendër të vëmendjes dhe iu vu punës për afirmimin e bashkëpunëtorëve sa më të paaftë të përzgjedhur mbi kritere tarafllëku e njohjeje, mjaft që të pranonin e të respektonin logjikën e klanit. Interesat e ngushta e posaçërisht ato të kreut do të qendronin mbi gjithçka, korrupsioni si lubrifikant i zellit të shfrenuar do të merrte përmasa të frikshme.
Por që punët shkuan në këtë rrugë nuk mund t'i vihet përsipër thjesht rastësisë. Edhe pse druaj të jap përshtypjen e fatalistit, në rrjedhë të shekujve historia i rezervoi shqiptarit një jetë tejet të trazuar që nuk kaloi pa lënë gjurmën e vet në "ADN-në" e tij kulturore (në kuptimin më të gjerë të fjalës). Për më shumë se 1500 vjet trojet shqiptare kanë përbërë avanpostet në kufijtë e perandorive universaliste që i sunduan, vijën ndarëse por dhe të rivalitetit të përhershëm midis Lindjes dhe Perëndimit. Me brezat e fuqishëm mbrojtës roli i tyre pat qenë më tepër strategjik.
Të ndodhura tashmë larg hapësirës gravitazionale të metropoleve, autoriteti i institucioneve qendrore ndihej pak mbi to. Kjo dha shkas për një zhvillim ekonomik, shoqëror e kulturor të mbështetur kryeshisht në traditat e ngushta lokale. Për shekuj institucioni i kanunit, bajrakut dhe shoqëria klanore mbetën thuajse të vetmet pika referimi.
Këto forma organizimi me theks patriarkal luajtën rol vendimtar në ruajtjen e kohezionit etno-kultutor të tokave shqiptare përballë makrokulturave asimilonjëse perandorake, gjë që nuk mund të thuhet për periudhat më të reja, kur prania dhe diktati i tyre u kthye në një faktor të fortë frenues për hapjen e Shqipërisë drejt botës së qytetëruar. E vetmja përpjekje e vërtetë por jetëshkurtër për krijimin e shtetit modern dhe të institucioneve përkatëse u shënua në periudhën midis dy luftrave. Ishte shumë pak për një proçes kompleks që kërkonte dekada e ndoshta disa breza.
Shteti modern, institucionet demokratike! Këto ishin ndër aspiratat më të mëdha në fillim të viteve 90-të që do të duhej t'i hapnin Shqipërisë rrugën e përparimit e të integrimit evropian. Por si mund të shpresohej në një "mrekulli" të tillë kur në krye të punëve u vu me përdhunë, prapaskena, intriga e makinacione intelektuali i improvizuar, tepër dinak e i zhdërvjelltë, për të cilin qëllimi justifikon çdo mjet?
"Arsye personale"! Është e habitshme se si jo rrallëherë terma të hedhura për të qenë memece flasin më tepër se ç'pritet. Duhej një term i përzgjedhur për t'u vënë kapak gjërave. Ndërsa në fakt çliron efektet e "kutisë së Pandorës". Lë të kuptosh se dikush ka qenë i interesuar dhe ka kontrubuar për ta çuar punën deri aty sa ambasadori Xhufi të shtrëngohej të jepte dorëheqjen. Përndryshe, në vend që të nxitohej të bëhej i njohur lajmi i trasferimit, më së pari, nëse do të udhëhiqeshin vërtet nga shqetësimi se po rrezikonin të humbisnin një kuadër e intelektual të vlefshëm, kishte për t'u kundërshtuar kjo dorëheqje dhe më pas, duke dëgjuar me vëmendje shpjegimet e ambasadorit pëer vendimin e marrë, do t'i ishte dhënë mbështetja e nevojshme për të çuar përpara i qetë detyrën e tij.
Sepse personalisht mendoj që dorëheqja për "arsye personale" në shumicën e rasteve fsheh probleme reale në marrëdhëniet e punës me eprore e vartës të stimuluara nga mënyra krejt te kundërta vlerësimi të rolit të institucioneve, të kompetencave, të vendit dhe peshës së gjithsecilit në skakierën qeveritare e burokratike, të kontributit dhe të vlerave të çdonjërit për atë që jep.
Nëse intelektuali i ndershëm i përmbahet logjikës se institucionit me sistemin e tij piramidal e kapilar ku çdokush ka vendin dhe kompetencat e veta, ata që e rrethojnë, qofshin lartë apo poshtë, rëndomë parapëlqejnë joinstitucionin, "unin", tarafin, vartësin servil, informatorin, thjesht kapërcimin dhe shkeljen e kompetencave.
Kujtoj diplomatë e deri shoferë që ngarkoheshin me detyrë nga ministri për ta informuar mbi gjithçka bënte ambasadori (i jashtëzakonshëm dhe fuqiplotë): ku shkonte, me kë takohej, me kë fliste, ç'bisedonte e ç'pikëpamje shprehte (dhe këta kishin fillin e drejtpërdrejtë telefonik me ministrin); kujtoj ministrin që u ngarkonte detyrë të gjithë diplomatëve të pastronin oborret e përfaqësisë diplomatike; kujtoj ministrin që organizonte në selinë e ambasadës mbledhje "të hapura" të kolektivit për të nxitur personelin të fliste kundër titullarit; kujtoj diplomatin "demokrat" (që ende sot militon në radhët e diplomacisë shqiptare me sa duket vetëm pse është konsideruar i përndjekur i regjimit komunist) që i deklaronte ministrit faqe të gjithë të pranishmëve se indinjohej me faktin që nëpër muret e ambasadës nuk shiheshin të afishuara parulla për Partinë Demokratike (!!!). Ja pra kush ishte realisht koncepti institucional i "etërve senatorë" të Tiranës, i kuadrove, funksionarëve e deri i punonjësve të thjeshtë të dikastereve dhe jo vetëm.
Këto "direktiva" e çudira lënë shije edhe më pikante kur kujtoj, në kontrast me to, ndonjë fragment emblematik të qëmtuar gjatë marrëdhënieve me dikastere të shtetit italian, ku mirë apo keq institucionet dhe figura e kuadrit kanë vendin e tyre të paprekshëm.
Punohej në ato vite për kooperimin dypalësh dhe nga drejtoria përkatëse e Farnezinës një projekt i programit ishte zëvendesuar me një tjetër. Ambasadorit italian në Tiranë, duke shfletuar faqet e programit, i bie në sy ndryshimi. Në çast iu kthye drejtorit të drejtorisë me një ton të ashpër e llogarikërkues: "Si është e mundur që unë, ambasadori italian në Shqipëri, nuk jam pyetur e nuk jam informuar për këtë ndryshim ?" Drejtori i zënë ngushtë nuk dinte ç'përgjigje të jepte përveçse të kërkonte ndjesë per cënimin aksidental të kompetencave dhe të autoritetit të ambasadorit.
Të gjitha këto dëshmojnë për dy realitete që udhëtonin në plane krejtësisht të ndryshëm.
Ishin me mijëra intelektualët e ndershëm që nën shtypjen e të paaftëve dhe të mbytur nga zhgënjimi u shtrënguan të lënë vendin. Është e qartë se largimi hemoragjik i kuadrove të vlefshme forcon rakitizmin e institucioneve, çon në proçese rrezikshmërisht e potencialisht të pakthyeshme.
Po të mos ishte për mënyrën se si po realizohet transferimi i ambasadorit Xhufi, do ta kisha shumë të vështirë të besoja që shteti i së drejtës në Shqipëri, funksionimi i institucioneve dhe vlerësimi i potencialeve intelektuale paraqiten edhe sot pas gati 15 vjetësh në një pikë kaq fillestare.
E atëherë natyrshëm të vjen pyetja ciceroniane: quousque tandem.! Deri kur.

edidulaj@hotmail.com

Bota Shqiptare - Gazeta e shqiptarëve në Itali