Shqiptarët, avazi ka ndryshuar

Lulëzimi i mitit negativ për shqiptarët, që harlisi në kopshtin e infosferës italiane të viteve '90, i detyrohet një sërë faktorëve me karakter të ndryshëm. Por asnjë prej tyre nuk do ta kishte gëzuar "suksesin" e mitit në skenën mediatike, sikur ai (miti) të mos kishte ruajtur një farë koherence të brendshme logjiko-narrative, në thelb përcaktuese edhe për vetë mbijetesën e tij. Mediat italiane të dhjetëvjeçarit të kaluar skulpturuan një figurë të shqiptarit me tiparet e kriminelit, prostitutës, hajdutit, përdhunuesit, shfrytëzuesit, trafikantit, dembelit, pisanjosit, injorantit, rebelit, kryeneçit, etj. Mirëpo, kjo ngrehinë mediatike do ishte shkërmoqur përballë lëkundjes më të vogël të arsyes – a mund të jenë të gjithë shqiptarët të këqinj? – sikur të mos kishte patur mbështetjen antisizmike të elementit "shqiptar i mirë".
Nëpër emisionet televizive dhe faqet e gazetave, futur si pykë mes rrëfimeve për përdhunimet shtazarake grupore apo të therjeve të përgjakshme në shesh, ndodhte që shqiptarët të paraqiteshin si "qënie njerëzore" normale. Zakonisht bëhej fjalë për histori pozitive emigrantësh – që zinin vend më së miri në ekranet televizive apo nëpër faqet e revistave të patinuara – ose për pjesëmarrje në emisione të ndryshme, nga argëtueset e pastra deri tek talk show-t serioze. Italishtja e rrjedhshme, veshja në modë, fytyra evropiane, kultura dinjitoze, binin doemos ndesh me imazhin e barbarit të përçuar nga mediat, por jo në atë masë sa ta fusnin në krizë koherencën brendore të mitit negativ për shqiptarët.
Pamjet e herëpashershme të shqiptarit të shkolluar, të punësuar, të pastër, pra të integruar, pra "të mirë", në trupin e mitit kishin efektin imunizues të një vaksine, vlefshmërinë e një alibie solide, besueshmërinë e arsyetimit të paanshëm. Në këtë mënyrë dr. Frankeshtainët e mitit mund të qëndronin të qetë përballë çdo hetimi sipërfaqësor, sepse mund të thoshin "bindshëm" se nuk kishin folur gjithmonë keq për shqiptarët. Shembujt, natyrisht, nuk u mungonin.
Nga ana tjetër, pozitiviteti i disa paraqitjeve rezultonte sikur ishte pasojë e drejtpërdrejtë e civilizimit perëndimor. Po të hiqje mënjanë përpjekjet qesharake (ndonjëherë naivisht të teatralizuara) të shqiptimit të emrave "të vështirë" shqiptarë, pjesa tjetër që mbetej ishte pjesa "e mirë", produkti i qytetërimit dashamirës, mirëkuptues, tolerant, madje edhe ndaj guturalitetit kulturor më të ashpër. Fotografitë e shqiptarëve në vendet e punës, intervistat për historitë e dhimbshme, përfshirja në botën zbavitëse të quiz-eve, por edhe sytë bojëqielli, flokët e shkurtëra, kollarja e lidhur drejt, thellë thellë anonin të nxirrnin në pah natyrën redentive të qytetërimit perëndimor. Efekti përkëdhelës i këtyre imazheve, të intonuara kënaqshëm me sfondin e ri social, shtrihej nga ekranet deri tek gazetat, për të përfunduar në dhomën e pritjes së qytetarit të mesëm, tipikisht i zhytur në poltronën e rehatisë ekonomike me telekomandë në dorë. Jo krejt papritur, kënaqësia e një farë publiku merr(te) trajtën e kënaqësisë së zbutësit të cirkut, që sheh tek bisha e zbutur rezultatin e sipërisë së tij qënësore më shumë se atë të mundimit fizik.
Ndërkohë, në përditshmërinë e jetës, të gjithë shqiptarët u shndërruan në "përjashtime". Sa herë i kanë dëgjuar fjalët: "Non sembri albanese", ose "Tu non sei come gli altri albanesi", ose "Tani je bërë italian", etj. nga kolegë, shefa, komshinj, të porsanjohur, të porsaprezantuar, që nuk dinin as nga binte Shqipëria? Shumë herë, madje pjesa më e madhe e tyre. Në të vërtetë, pohime të tilla presupozojnë një njohje të mirë të shqiptarëve, parakuptojnë përpunimin e një sërë informacionesh, të cilat lejojnë së fundi krahasimin midis një individi dhe bashkësisë së tij. Krahasim që ecën gjithnjë në teh të thikës, por të paktën e ka një farë ligjshmërie arsyetimore. Por në cilën "njohje" bazoheshin ata për të cilët shqiptarët ishin sllavë dhe gjuha shqipe e përafërt me greqishten? Në cilën njohje bazoheshin ata për të cilët shqiptarët ishin në thelb njerëz të egjër e të pagdhendur? Natyrisht tek miti, që si çdo mit vepron kundër mosnjohjes dhe të panjohurës, duke i (ri)organizuar, përvetësuar dhe ngjizur elementet e ndryshme konjitive, duke i ofruar mendjes një kategori të thjeshtë dhe totalizante. Në këtë kuptim miti është më real se realiteti, sepse këtij të fundit i mungon struktura narrative mitike dhe si rrjedhojë plotësia, argumenti, bindja. Gjithashtu, faktet reale jo gjithmonë kanë mundësi hyrjeje në parajsën e mediave, si pasojë është njëlloj sikur të mos ekzistonin, të paktën sipas arsyetimit të detyruar nga ligjet e infosferës. Supremacia e mitit ndaj të së vërtetës nuk mund të vihet në dyshim, e vërteta është miti, ose e kundërta.
Në një kohë kur presioni i mitit për shqiptarët duket sikur e ka lehtësuar trysninë e tij, paraqitja e "shqiptarëve të mirë" përfton një dukshmëri më të madhe mediatike, të paktën në sytë e bashkëatdhetarëve. Duket sikur "shqiptarët e mirë" janë shtuar, por vetëm në sytë e atyre që kujtonin se pjesa më e madhe e shqiptarëve ishin shfrytëzues prostitutash dhe vjedhës banesash. Rasti i fundit është ai i revistës "Noi donne", që botohet së bashku me "Corriere della sera" (24 korrik 2004). Artikulli i gazetarit Marzio G. Mian titullohet "Albanesi: la musica è cambiata", një shprehje italiane që tregon se gjërat kanë ndryshuar. Titull interesant, tërheqës, ka edhe një referim intratekstual me muzikantët shqiptarë që jetojnë në Itali. Fotografia e pamungueshme është ajo e anijes së eksodit në portin e Barit dhe shoqërohet nga ky koment: "Vi ricordate nell'agosto 1991 il primo biblico sbarco di profughi sulle nostre spiagge? Oggi da Tirana arrivano musicisti, imprenditori, medici. Che 'Lamerica' l'hanno davvero trovata qui". Nuk duhen aftësi të mëdha analitike për të kuptuar se kjo fjali, ndihmuar nga titulli qendror, mund të interpretohet edhe kështu: "Deri më sot nga Shqipëria nuk na kanë ardhur njerëz të mirë. Që sot e tutje po vijnë shqiptarë të mirë.". Megjithatë, ky interpretim i pasforcuar e gjen përgënjeshtrimin e vetvetes brenda artikullit, aty ku "zbulohet" se si disa nga shqiptarët e intervistuar kanë ardhur në vitet '90 dhe ndonjë pikërisht më 1991, atëherë kur muzika ishte ndryshe.
"Shqiptarët e mirë" kanë ekzistuar gjithnjë, kanë përbërë pa dyshim shumicën, por shumicën e heshtur, atë që nuk i tërheq prozhektorët e telekamerave dhe as pyetjet kinse të thella të gazetarucëve. Këta mjekë, muzikantë, teknikë, imprenditorë, artistë, studentë, etj., që zënë denjësisht sot faqet e revistës kanë qenë edhe "atëherë", kur i duhej të kacafyteshin përditë me mitin negativ për identitetin e tyre, si dhe të gëlltisnin në heshje pseudokomplimenta të llojit "sembri un italiano". Po "atëherë" ku ishin mediat italiane? Apo, siç thotë me të drejtë artikullshkruesi, ishin duke qëlluar fraza të dyshimta kundër shqiptarëve? Sepse "sparare sull'albanese non era politicamente scorretto; con l'albanese non servivano riscontri, bastava il sospetto di un passante". Është e vërtetë, muzika që i shoqëronte shqiptarët nëpër trekëmbësha mediatikë bëhej nga po nga ato masmedia që sot mbushin "etere"-n me historitë e balerinëve shqiptarë.
Mirëpo mediat vazhdojnë të vetëledhatohen ("Che 'Lamerica' l'hanno davvero trovata qui" – thuhet në mbititull), megjithëse dëshmitë e vështirësive të pafunda nuk mungojnë. Në shkrim lexohet: "E' uno dei 25 medici albanesi di Milano. Si è lauretato facendo il barman, lavora 16 ore al giorno", pastaj citohet vetë kardiologu shqiptar, i cili thotë: "Troppe umiliazioni, come ci si può integrare davvero se devi aspettare otto, dieci mesi per un rinnovo di permesso di soggiorno?". Më pas është i njëjti mjek shqiptar që nënvizon se "altrove gli albanesi hanno sfondato di più". Pra Lamerica kërkon mund, shumë mund, nuk është Edeni, nuk është ajo që pikturohet, ajo që thuhet, ajo që mendohet; dhe më e rëndësishmja: Lamerica mund të jetë gjetiu. Në rast se ky arsyetim mbijeton në mendjet plot mirazhe të kandidatëve për emigrantë, nuk ka përse të riprodhohet ende në mendjet e atyre që në Eldorado kanë lindur dhe shkëlqimin ia njohin më së miri.
Miti për shqiptarët hodhi rrënjë dhe u zhvillua falë atij humusi kulturor që e perceptonte universin në terma dualistikë: andej ferri këtej parajsa, andej e keqja këtej e mira, andej barbarët këtej të civilizuarit. Kjo skemë mitike dyngjyrëshe, që e koncepton varfënisht perëndimin si një oazë të së mirës dhe të progresit etikisht të konceptuar, rrezikon t'i mbivendoset të gjitha nuancave të realitetit njerëzor shumëngjyrësh; rrezikon gjithashtu të mbulojë "kuadrin e njëmendtë klinik" të problematikave që shqetësojnë sot shoqëritë perëndimore, shpeshherë pre të asaj mendësie që e sheh respektin për njeriun në funksion të dhe jo si bazë të patjetërsueshme të bashkëjetesës shoqërore.
Natyrisht, artikujt pozitivë për shqiptarët janë të mirëpritur e të lavdërueshëm, madje të domosdoshëm (edhe pse të vonuar), porse do kishte qenë e udhës që, sentencat e parakohshme të llojit "l'albanese è fuori dal tunnel del pregiudizio", të parapriheshin nga një rrëmim ndërgjegjeje nga ana e mediave, "humori" i të cilave ndikon drejtpërdrejt në jetën tonë, si me stuhitë e djeshme arktike, ashtu edhe me rrezet e sotme pranverore.
Rando Devole
devole@libero.it

Bota Shqiptare - Gazeta e shqiptarëve në Itali