Nga Klubi i Selanikut te ai i Romës e Frozinones

Derë e madhe me çekiç - Tentativë për azhurnim të një pamfleti

Shqiptarët po ngrenë klub ndë çdo anë, ndë çdo qytet, ndë çdo katund, brenda ndë Shqipëri dhe jashtë Shqipërisë
Mbase shumë shqiptarë nukë dinë se ç'domethënë kjo fjalë klub (Club). Meqënëqë dhe unë jam nga këta shqipëtarë të paditur, mora një ditë një fjalor dhe pashë se kjo fjalë qënka përdorur ndë ballë fare nga englezët dhe rrëfeka një mbledhje miqsh për të ngrën' e për të pirë, duke paguar gjithkush pes' e nga pesë. Klub qënka pra një gosti, një drek' a një darkë me refene."
E shkruante çajupi rreth 100 vjet më parë në pamfletin e tij të famshëm Klubi i Selanikut. Mund ta nënshkruante edhe sot, kur shqiptarët "ndë Shqipëri" e jashtë saj vazhdojnë të ngrejnë klube e shoqata. E, pasi u ngopën me to, tani kanë marrë përsipër të ngrejnë edhe institute. E jo institute dosido, por institute "kulture". Brenda dy javësh, më thonë, në Itali hapen dy të tilla. Njëri në Romë, e tjetri në Frosinone.
Meqënëqë edhe unë hyj ndër ata shqiptarë të paditur që, pasi e kanë mësuar falë çajupit ç'do të thotë klub, ende nuk e di ç'do të thotë "institut" mora po ashtu një fjalor dhe pashë se kjo fjalë qenkësh mashkullore dhe se shumësin e bënkësh "institute" e se qenkësh një "shkollë e lartë që përgatit specialistë", se qenkësh edhe "qendër për kërkime e studime shkencore në një fushë të caktuar, me disa sektorë, me laboratorë etj". Kaq më thotë fjalori që ma shembullon shpjegimin me Instituti i Lartë, Instituti Bujqësor, Instituti i Arteve, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Instituti i Perimeve dhe i Patates. Edhe pse këtë të fundit nuk e mora vesh pse i ndante perimet nga patatet, nuk gjeta gjëkundi një fjalë mbi ndonjë institut "kulture", por meqë jetoj në Itali dhe çoku lëçis ndopak edhe në gjuhën italiane, shkova e kërkova dhe gjeta se "istituto di cultura" (dmth "institut kulture", për kë nuk ka arritur ende tek kjo faqe e këndimit të gjuhës italishte) na qenkësh një "ent publik, i varur nga Ministria e Punëve të Jashtme Italiane, pa qëllime fitimi e që ka si synim promovimin e kulturës e të gjuhës italiane në botë." Një e një bëjnë dy, zëvendësova "italiane" me "shqiptare", e menjëherë kuptova se institutet e kulturës të hapur në Romë e Frosinone nuk mund të ishin frymëzuar nga Instituti i Studimeve të Perimeve dhe Patates, por nga Institutet Italiane të Kulturës.
Ashtu si çajupi që, kur kupëtoi mirë ç'na tregon fjala klub, deshi të kuptojë edhe qëllimin e klubit që vendosnin shqiptarët, edhe unë, me ta bërë sikterr nga mendja institutin e perimeve dhe patates për t'i thënë bujrum institutit të kulturës, i vura vetes të njëjtën pyetje që më kish mësuar çajupi: "Ky qëllim është i bashkët a i veçantë? I 'tdhetartë, i vlertë, a i dëmçim?" "Punë fort e rëndë", vazhdon ai, "dhe, duke ndenjur këtu ndë Misir, ndë mes t'arapëve e t'arapkave, ndë pikë të vapës, kupëtova që s'i apij dot funt kurrë. U ngresh, pra, dhe ika nga Misiri dhe vajta ndreq ndë Selanik, ku me vrap kërkova dhe gjeta vendin tek gjendet Klub' i Shqipëtarëvet."
Mua m'u desh më pak udhë, meqë nuk jetoj në Misir por në Romë, dhe meqë institutin kanë patur mirësinë ta bëjnë pikërisht ku jetoj unë e jo në Selanik. Atë të Frosinones, thashë, po e le për njëherë tjetër. Ç'të marr udhën, në Romë vapë s'është, arapka s'ka!
Ndë të dukur instituti ishte si mos më mirë. (Çajupit, "ndë të dukur" ai i Selanikut i ishte bërë "si mos më keq o zot".) Mbi derë një pllakë e artë shkruante "Istituto di Cultura Albanese" e unë u ngrefosa me veten se nuk isha i papërgatitur se ç'do të thoshte. Njerëzia venin e vinin. Me kamarierë të veshur me të bardha. (Ku ma ke, o Andon djali, klubin e pistë të Selanikut, këtu jemi në Romë! )
Njëqind vjet para njëqind vjetëve kur çajupi u ngrit e vajti në Selanik, paskësh qenë edhe një klub i quajtur "Klub i të liqve". Që të bënëshej anëtar, duhej të jeshe fort i shëmtuar, me fytyrë të ndyrë, i çalë, i verbër, dorac, i belbër, memec, kurrisdalë, veshgjatë etj. Më vonë u vendosnë klube dhe për punë të pulitikës, domethënë njerëz që kanë një palë mend a një qëllim të bashkët, mblidhen e mirren vesh, paguajnë nga pes' e nga pesë, punojnë dhe lakmojnë për këtë e për atë qëllim për të cilin bashkohen bënen shokë. Ky ku isha unë tani nuk ish klub, as i të liqve as i politikës, por institut, e kush nuk më beson të shkojë e të lexojë targën që lexova me të hyrë në derë, të kapërcejë derën e të shohë se kanë bërë punë të mirë duke blerë kolltuqe e karreklla e tavolina (si drejtkëndore ashtu edhe vezake), kanë vënë ndë mure piktura me ngjyra të ndezura të një piktori të talentuar, që unë, si i paditur edhe në pikturë përveçse në gjuhësi, nuk kam ditur t'i kushtoj vëmendjen e duhur. Shtiva sytë më të katër anët e klubit, (pardon, institutit) mos shohë nonjë librë a nonjë gazetë shqip. "Asnjë, për zonë" nuk gjen Andoni ndë klub të Selanikut. Këtu ka një fletore ndë shqip. Miss Albania in Italia, shkruan. Gjej edhe libra, jo pak por dymbëdhjetë në një raft: Enci-clo-pe-dia-ita-liana-della-Re-pubb-li-ca mezi e lëçis nga larg. Është ajo që shitet me një gazetë e që unë s'e kam mbledhur dot të tërën. Raftet e tjerë janë bosh por, bëj zemrë, do të mbushen, sot enciklopeditë i blen me shumë gazeta. Matanë dy flamuj, shqiptar e italian.
Bëra nga dera ku duart e anëtarëve të mbledhur u përpoqnë me një të madhe trokëllimë. Ndënja dhe unë ndë një bri, të ndëgjoja. Fjalë të mençura, urime, përshëndetje, ta gëzojmë institutin. Duhet të jetë punë e mirë fort përderisa është shkulur tërë ambasada shqiptare në Romë. Pastaj flet edhe drejtoresha e Institutit të kulturës. Unë kujtoj se është mjeke pasi gjithandej i shoh të shkruar emrin me "Dottoressa" përpara por pastaj më thonë se është agronome dhe "dottoressa" do të thotë që paskësh mbaruar shkollën e lartë të agronomisë. Institutin Bujqësor? (E di nga shembulli i fjalorit, por s'di pse më kthehet prapë ndër mend ai Instituti tjetër i perimeve komunitare dhe patateve sektariste.) Kultura nuk njeh kufij më thonë, rëndësi ka qëllimi. (Qëllim i bashkët a i veçantë? I 'tdhetartë, i vlertë, a i dëmçim? Punë fort e rëndë... - kumbon Andoni). Por ai e ka fjalën për "klub" ndërsa ky nuk është klub, as shoqatë, është "institut". Një gojë e ligë që rri nateditë me mua (e që duhet t'i përkasë klubit të të liqve të Anglëterrës) më pëshpërit ndë vesh, ama, që "instituti" i tanishëm i hapur nga doktoresha drejtoreshë është bëma e fundit pas hapjes të para disa viteve të një "klubi shqiptarësh" me emrin Skanderbeg, ku ashtu si në fjalorin e mikut tim Andon Zako, njerëzia mblidhej "për të ngrën' e për të pirë, duke paguar gjithkush". Te klubi i atëhershëm i doktoreshës pihej raki e mirë shqiptare, haheshin qofte, dhe, për përhapjen e kulturës shqiptare edhe "ndë italianë" shiheshin filxhanët nga fallxhore doc shqiptare. Kulmin e suksesit, ama, e kishte pas orës dhjetë kur premtohej "la danza del ventre", tradicionalisht shqiptare! Unë vetë s'e kam parë ndonjëherë këtë të fundit por e kam lexuar, bashkë me reklamimin e parjes së filxhanit, në ato fletëpalosjet që merrja kur shkoja të pija një gotë raki ndë shqiptarë e të shihja ku mblidheçin se ashtu ma donte puna ime e mallkuar.
Kanë kaluar mëse pesë vjet që atëhere dhe drejtuesit e tanishëm të "institutit të kulturës shqiptare" e lanë klubin për të shpallur më pas një shoqatë emërmadhe "Centro Internazionale per le Relazioni Culturali" (që ka të njëjtën adresë më "institutin e kulturës" ) dhe që do të merret me organizimin e Miss Shqipërisë në Itali. Pastaj vjen instituti i kulturës, që do të merret edhe ai me organizimin e Miss Shqipërisë. Rigorozisht "trade marked". Thua t'i kenë vënë trade mark edhe emrit "istituto di cultura albanese". Larg qoftë, kështu nuk do të lejonin me dhjetra shoqata të tjera në Itali të bënin kalimin cilësor emëror klub-> shoqatë-> institut kulture. E ç'ka emri, thotë një poet i madh. Asnjë rëndësi, veç përfaqësimit. E më vjen ndër mend një fjalë e urtë elbasanase, "Derë e madhe me çekiç, kur hyn brenda s'gjen gjë hiç". Bashkë me kumbimin e përhershëm të fjalëve të mikut Andon: "Qëllim i 'tdhetartë, i vlertë, a i dëmçim?"
Punë fort e rëndë...
Andon Zako çajupi dhe unë.

Bota Shqiptare - Gazeta e shqiptarëve në Itali